Kustervaarders, welkom in ons mooie Fryslân,

Fryslân staat bekend om zijn  sterke eigen identiteit, het uitgestrekte waterrijke landschap met de terpen en oude zeeweringen in open landschap.

En niet te vergeten 4 prachtige wadden-eilanden.

Je vind door heel Fryslân veel rust en ruimte voor natuur.

Fryslân heeft veel tradities, folklore en sporten.

• De Elfstedentocht ieder jaar op de fiets, de motor, wandelend, met old-timers, en als er voldoende mijs ligt met de schaatsen.
• “aaisykje” (wedstrijd om het vinden van het eerste kievitsei)
• het skûtsjesilen in de zomer
• het kaatsen, waarvan de belangsrijkste partij op de 1e woensdag in augustus in Franeker
• De Sneekweek, met de vele zeilraces op het Sneekermeer.
• Het fierljeppen op verschillende schansen door Fryslân.
• De vele iepenloftspullen (openluchttheaters) op verschillende plaatsen in Friesland die veelal in het Fries worden uitgevoerd.
• De boerenbrulloft (boerenbruiloft) in Joure, waar echt gehuwd word in oude Friese kledij met friese paarden ingespannen authentieke sjees.

Het Frysk Hynder is natuurlijk onze nationale trots, met zijn zachte en coole karakter en zijn sierlijke bewegingen.

En als je nou van de Kleihoeke, Bilthoeke, Sân-groun, Messehoeke, de Wâlden of ’t Fean komt, het Fries wordt overal weer anders gesproken.

In de grotere steden wordt veelal stads-fries gesproken, en dat zal voor veel “Nederlanders” ook gemakkelijk te volgen zijn.

Ook culinair heeft Fryslân nog wel het een en ander te bieden. Denk aan oranjekoek, boffert, sûkerbôle (suikerbrood), siepelsop (uiensoep), fryske dúmkes, enkele friese bieren, beerenburg van Joustra en Sonnema en de riperkrite-tsiis, Jouster pof en keallepoaten (kalverpoten).

De fonteinen die je in de Friese steden gaat zien, zijn beschreven op www.11fountains.nl

Fryske wurden, die ûnderweis faak brûkt wurde Friese woorden die onderweg vaak worden gebruikt

Brêge Brug

Feart Vaart

Wetter Water

Wâl Oever

Weagen Golven

Foarút Vooruit

Efterút Achteruit

Njonken Naast

Hast Bijna

It kin net het kan niet

It kin krekt het kan net

Wyn Wind

Rein Regen

Mist Mist

Sinne Zon

Loft Lucht

Maitiid Voorjaar

Simmer Zomer

Hjerst Herfst

Winter Winter

Ien, twa, trije, fjouwer, fiif, seis, sân, acht, njoggen, Een, twee, drie, vier, vijf, zes, zeven, acht,

Tsien. negen, tien.

Moandei, tiisdei, woansdei, tongersdei, Maandag, dinsdag, woensdag, donderdag,

Freed, sneon, snein. Vrijdag, zaterdag, zondag.

Greide Grasland

Gers Gras

Reid riet

Greidefûgels weidevogels

Ljip kievit

Skries grutto

Strânljip scholekster

Wetterfûgels watervogels

Guozze gans

Swan zwaan

Merkel meerkoet

Ein eend

Reidhintsje waterhoentje

Bisten fan’e pleats boerderijdieren

Pleats boerderij

Hynder paard

Ko koe

Bolle stier

Baarch varken

Skiep schaap

Geit geit

Bôle brood

Brij pap

Sûpe karnemelk

Starum Stavoren

Boalsert Bolsward

De Jouwer Joure

Earnewâld Eernewoude

Ljouwert (Liwwadden in het stadsfries) Leeuwarden

Frjentsjer Franeker

Harns Harlingen

Stavoren

Stavoren is de oudste stad van Nederland met middeleeuwse stadsrechten. Vanwege haar gunstige ligging aan de Zuiderzee bij het eindpunt van diverse binnenlandse water- en landwegen, was Stavoren rond 1200 de belangrijkste internationale handelsstad van Nederland.

Bij de oude vissershaven vind je een beeld van vrouwe van Stavoren, gericht met haar blik over zee.

Aan de overzijde van de haven vind je een fontein, behorende bij de serie fonteinen die in alle 11 friese steden zijn gemaakt in 2018, t.b.v. Leeuwarden culturele hoofdstad. Elk beeld is weer totaal anders.

Achter de huizen aan de vissershaven, vind u een uitleg over het Odulphusklooster die hier ooit gestaan heeft.

Leuk om te weten: het treinspoor eindigt bij de vissershaven, zodat je daar zomers ook op de boot naar Enkhuizen kan stappen. Een aantal jaren geleden, is de trein door zijn remmen geslagen, en ramde het stootblok, schoot er door heen, en stond midden in de daar achter gelegen winkel.

De viswinkel van Doede Bleeker, was altijd en grote trekpleister. Doede kon altijd lekker op zijn Stavers kletsen en zingen, en was in heel Friesland bekend als de Fryske Troubadour. Hij maakte zijn liedjes en teksten zelf. En bracht er veel humor in mee. Doede is in 2018 overleden, en dus is zijn viswinkel gesloten.

Volksverhaal (sage) over het vrouwtje van Stavoren:

Er was ooit een rijke koopmansweduwe in Stavoren, die in een groot en deftig huis woonde. Ze bezat meer schepen dan alle kooplieden van de stad, en werd met de dag rijker. Ondanks haar enorme rijkdom was ze niet tevreden. Ze stuurde een schipper erop uit om de kostbaarste lading ooit voor haar binnen te halen. Na lang zoeken kwam hij thuis met een lading graan uit Danzig. Het leek hem waardevoller dan goud, omdat voedsel in die tijd een schaarste was. De vrouwe was woedend dat hij alleen maar graan gekocht had, en vroeg hem; aan welke zijde hij geladen had. “Aan stuurboordzijde”. “Gooi het dan aan bakboordzijde maar in zee”, zei ze. Een voorbijganger hoorde haar bevel, en smeekte haar dit niet te doen, omdat ze dan ooit zelf tot bedelstand vervallen zou. Hierop haalde zij haar gouden ring van haar vinger, gooide het in zee, met de woorden: “Net zomin als ik deze gouden ring nog terug zal zien, zal ik in de bedelstand vervallen.” Een poosje later kwam een van haar bedienden met een gevangen vis. Hij zou hem bereiden voor het maal, en vond in zijn maag de weggeworpen gouden ring. Vanaf dat moment keerde het lot van Vrouwe van Stavoren, en eindigde zij in grote armoede.

Bolsward

Bolsward is een van de 11 steden in Friesland. Dus….je vind hier ook een fontein. Deze staat voor de oude Broerekerk-ruïne. Groot is het stads-centrum niet, dus je loopt vast tegen die grote vleermuis fontein aan.

2e Pinksterdag is Bolsward in de ban van de fiets-elf steden tocht. Deze start hier in Bolsward op Plein 1455. Omdat je Bolsward halverwege nogmaals passeert, word de tocht ook wel ”de 8 van Bolsward” genoemd.

Het stadscentrum kent enkele winkels, en in het midden zie je het prachtige stadhuis. Daaronder vind je Blend één van de vele eetgelegenheden in de stad. Daarnaast is het museum de Tiid, waar je o.a. informatie vind over de geschiedenis van zuidwest Friesland, Gysbert Japicx, Titus Brandsma en Grutte Pier.

De Boalserter oliekoeken zijn de traditionele, platte voorlopers van de moderne oliebol, die specifiek verbonden is aan de Friese stad Bolsward. Ze staan bekend als een historische lekkernij waarmee gasten werden onthaald en vormen de basis voor de spotnaam “oliekoeken” voor Bolswarders. En voor de liefhebbers, er staat het hele jaar door een oliebollenkraam in de stad, en ze zijn zeker weten, erg lekker.

Heamielfeesten worden er in de 3e week van juni gehouden. Er word dan een traditioneel heamiel (hooimaaltijd) gegeten, er is een optocht met de Heakenininginne , spelen voor de jeugd, markt, en muziek. Een feest van 4 dagen.

In de 1e week van oktober is de bekende Bolletongerdei (stierendonderdag). Waaronder kermis en een markt met minstens 100 kramen door de hele stad.

Bij beide feesten ligt de haven meestal vol. Dus mocht je er ooit eens bij willen zijn, kom dan op tijd.

En oak yn disse Stad prate se Stadfrysk op syn boalserters.

Joure

Joure is geen stad, en ook geen dorp, maar een vlecke. Dit is een historische term voor een grote nederzetting, groter dan een dorp, maar geen stad met stadsrechten. De vlecke Joure is van oudsher een levendig hart van handel en ambacht met een stedelijk karakter, vaak door de aanwezigheid van markten. De bekende Midstraat, is een levendig centrum met veel horeca en winkels en een revilidatie- en verzorgingshuis “de Vlecke.”

Voor degenen die van haken en breien houden, is de wolwinkel ”A Joure breiboutique” echt even een winkel om binnen te lopen. De eetgelegenheden zijn allen van goede kwaliteit. En er is keuze genoeg.

Joure heeft een mooi museum, waar we georganiseerd heen gaan. Je ziet er veel over oude ambachten en de historie van Douwe Egberts, die hier zijn bestaan heeft opgebouwd.

Loop ook even door het park Herremastate. Het ligt in het verlengde van de Midstraat.

De vierde donderdag in september is er “Jouster merke”, een grote jaarmarkt die veel bezoekers trekt.

De boerebrulloft, vind plaats in de 3e woensdag in juli. Met defilé, en huwelijksvoltrekking in het park. Er trouwt een heus echt stel, en iedereen is uitgenodigd. Je kan aanschuiven voor de bruiloftsmaaltijd voor een bedrag van 17,50 (vooraf te boeken) ’s middags is er harddraverij onder het zadel, ringrijderij met een sjees, en er zijn optredens van volksdansgroepen.

Dan zijn er in elk jaar de friese ballonfeesten, met tientallen heteluchtballonnen. Je kan een ticket kopen om mee te varen. Het hoogtepunt is de magische Night Glow (lichtshow.)En verder is er veel sfeer en diverse randactiviteiten.

Bij de bakker, kun je even aanlopen voor het Jouster pofke. Dit is een krentenbol met suiker en kaneel. En waarschijnlijk verkopen ze ook keallepoaten, want zo worden de Jousters genoemd.

De naam Jouster keallepoaten verwijst historisch naar Germaanse offertradities in de regio. De keallepoten werden als offer aan watergeesten gegeven.

Op de website oudjoure.nl staat nog wel wat historische informatie.

Eernewoude

Eernewoude ligt midden in het Natuurgebied “de Alde Feanen” Het is een zeer gevarieerd natuurgebied met wel 4000 hectare moeras. Van oorsprong leefde men er armoedig in dit veengebied, maar inmiddels staan/liggen er in het hele natuurgebied, mooie huisjes en arkjes, die alleen per boot bereikbaar zijn en in privé eigendom zijn voor weekenden en vakantie’s. Je vind hier vele soorten planten en dieren. Er zijn hier mooie wandel en fietspaden. Voor een wandeling in de natuur is het in dit seizoen aan te raden om waterdicht schoeisel aan te doen. Er is een mooi skutsje museum, it Kokelhus (een voormalige kruidenierswinkel, waar je ook turfsnijwerk kan bekijken)kijken en Galerie Koopmans.

Er is hier voldoende eetgelegenheid om deze avond niet te hoeven koken. Favoriet is de Italiaan Porto Casa, als deze vandaag gesloten is, probeer het dan eens een ander keertje. Het is zeker de moeite waard.

Om meer van deze natuur te zien varen we met de solarboot van “it Fryske gea” (dit is een Friese natuurorganisatie) naar plaatsen waar we met de kuster niet kunnen komen.

De inwoners van Eernewoude worden ook wel Luzeknippers (Luizenknippers) genoemd. Volgens een volksverhaal, zat het gehele dorp Eernewoude vroeger zo dik onder het ongedierte (luizen) dat dit zelfs de kerktoren bedekte .

Leeuwarden

Leeuwarden is de hoofdstad van Friesland, en heeft natuurlijk ook een fontein van culturele hoofdstad. U vind deze voor het pas gerestaureerde treinstation. Het zijn 2 mega grote hoofden die elkaar aankijken, waarvan er onderlangs een mistige sluier hangt.

Dat Leeuwarden ooit een hofstad was, zullen jullie in de rondleiding wel uitgebreid horen.

De bijnaam voor de Leeuwarders is Galge-lappers. Deze naam stamt uit de 18e eeuw en ontstond doordat Leeuwarden als hoofdstad de galg voor de hele provincie moest onderhouden (de galgen lappen of oplappen).

Leuk om te zien: loop eens even bij het oude gevangenis gebouw “de Blokhuispoort” binnen. Het is nu een bruisend cultureel bedrijven centrum. Met veel creatieve ondernemers, die appart ofwel samenwerken. Er worden prachtige producten en diensten geleverd. In debieb, vindt je ook nog resten oude inrichting van de gevangenis.

Voor musea kun je in Leeuwarden prima terecht. Op internet staat er voldoende aangeboden. De druktst bezochte, zijn het keramiekmuseum Princessehof en het Fries museum.

De Oldehove uit 1529 is scheve toren vlak bij de Prinsentuin, welke je kan bezichtigen. Boven op de toren kan je de hele omgeving bekijken. Met helder weer kan je ver kijken, met een beetje geluk, kan je de eilanden zien. Ondanks dat de Oldehove op dit moment in restauratie is gegaan, blijft het toch mogelijk om deze markante toren te bezoeken.

Leeuwarden heeft ook veel kunst op straat.

Miniatuur mensjes, muurschilderingen, straatgedichten en stadswoorden. Je vindt ze op gevels en dake n van oude en moderne gebouwen en in het park. Zelfs bruggen en spiegels nodigen de kunstenaars uit. Dit maakt Leeuwarden tot één grote kunstgalerij, waar dichters, street-artists en miniatuurmakers hun werk delen met de bezoekers die er oog voor hebben. Kijk omhoog, maar ook onder je voeten en met een vergrootglas op vergeten plekken. Wacht tot de brug opengaat en je ziet het hele plaatje.

Franeker

De naam Franeker komt van Froonacker, wat land van heer/koning betekent.

De naam “koning”, kom je ook weer tegen bij de jaarlijkse belangrijkste kaatspartij. De PC (permanente commissie), roept van het winnende partuur (3 teamspelers) de best spelende kaatser uit tot Koning! Dit is tevens de hoogste prijs die je als kaatser kan verdienen. Het is eeuwige roem,en je krijgt van het pc bestuur, een zilveren kaatsbal aan een ketting. Een slimme kaatser weet nog wel eens verdiensten uit sponsoring te krijgen. Een top kaatser traint 5 keer per week in de zomer, en 3 x per week in de winter. Tijdens het zomerseizoen speelt hij 2 wedstrijden per weekend. Deze wedstrijd is alleen voor de mannen. Voor de vrouwen is ook een PC, maar die verdient minder roem, en wordt gespeeld in Weidum. F0t0A6

Wommels wordt elke zomer door jongens vanaf 13 jaar de Freule gespeeld, dit is de kweekvijver voor de PC Franeker.

Als je op dit niveau speelt, ben je een prof., maar niemand kan hier van leven. Dus het leven bestaat uit werken en kaatsen.

Het terrein van de PC , “It Keatslân”, is in het verlengde van de Voorstraat, en wordt gemarkeerd door 2 vierkante torens.

Aan de linkerzijdevan dit Keatslân staat nog een heel oud café, waarvan de historie teruggaat tot 1593. Eerst heeft er adel gewoont en in 1686 werd het een herberg met de naam “de Bogt van Guné “.De herberg stond dicht bij de universiteit, en werd druk door studenten bezocht. Het is nog steeds in bedrijf, en is inmiddels een rijksmonument.

Franeker was van 1585-1811 een universiteitsstad als tweede universiteit van Nederland (na Leiden) Het was een centrum voor theologie, rechten en medicijnen. De stad bloeide hierdoor, maar de univerisiteit werd in 1811 door Napoleon gesloten. De oude herbarium boeken zijn in het museum Martenahûs nog te bekijken. Ook is het vrij om langs het Martenahûs (een stins) in de achterliggende tuin te kijken. De tuin is rijk aan stinsenplanten in engelse landschapstuin. Deze tuin is ontworpen door tuinarchitect Roodbaard, die ook het ontwerp van de Prinsentuin in Leeuwarden, de engelse tuin in Harlingen en Staniastate in Oenkerk verzorgde.

Verder is Franeker bekend om het planetarium wat inmiddels op de Werelderfgoedlijst staat.

Vroeger als je zei dat je van Franeker kwam, werd er besmuikt gelachen. Ja, je woont zeker in “ Groot Lankum” , wat toen als Psychiatrisch ziekenhuis werd gekend. Nu bestaat “Groot Lankum” nog steeds, maar dan in woongroepen van de GGZ. Als je in de winkelstraat loopt, kom je nog wel eens personen tegen, waarvan je denkt; “die is vast van zo’n woongroep”. Ze horen nu eenmaal bij het straatbeeld, en in Franeker kijkt niemand er meer raar van op.En natuurlijk is Franeker een van de 11 steden, dus heeft het in 2018 ook een fontein gekregen. Deze fontein staat voor de ingang van de Martinikerk , en is genoemd “de Oortwolk”.

Harlingen

Harlingen heeft stadsrechten vanaf 1234,….. en ja, je snapt het al, die heeft ook een fontein. Je kunt de walvis vinden in de Willemshaven. Daar wordt ook het expeditie schip de Witte Swaen van de Willem Barentsz met oude vakmanschap herbouwt. Tevens staat er een kraan, in deze haven,en een vuurtoren aan de overkant, waar je kan overnachten, met uitzicht over het wad.

Harlingen was cruciaal voor de voormalige thuishaven van de Friese Admiraliteit . Tevens knooppunt van handel en ademt de stad geschiedenis uit. Tegenwoordig is het een levendige havenstad, met visserij, werven en veerverbindingen naar Vlieland en Terschelling.

De binnenstad kenmerkt zich door de oude grachten en prachtige monumentale panden. Wij hebben het voorrecht om in de mooie Engelse tuin te kunnen aanleggen, zodat we direct aan de binnenstad liggen.

De bekendste bijnaam voor de Harlingers is “ouwe seunen” (harlinger dialect: seun=zoon), als je zeurt, noemen ze dat chanteren. (“How es op fan chanteren”)

Dit jaar zijn van 3-6 juli voor de 4e keer de Tall Ships Races. Er zijn regelmatig sloep roei wedstrijden, waarvan 1x per jaar de Harlingen-Terschelling race.

Verder verteld de gids jullie wel meer tijdens de stadswandeling.